یادداشت هایی نه چندان متفاوت

دست نوشته های شخصی محسن فرهمند آزاد

طبقه بندی اطلاعاتی علوم دینی

بسم الله الرحمن الرحيم

 

          نگاهی به گستره احادیث اهل البیت علیهم السلام، ما را با دسته ای از روایات آشنا می سازد که بیانگر وجود « طبقه بندی اطلاعاتی » در اخبار هستند. درک ارزش و اهمیت اطلاعات و طبقه بندی آن در جهان امروز بسیار ساده است. همگان به روشنی می دانند که برتری و تفوق دولت ها بر یکدیگر، عمدتا بر اساس اطلاعات صورت می گیرد. ساده ترین نوع طبقه بندی که بین ما انسان ها معمول است، تقسیم بندی رایج « کشف، محرمانه، خیلی محرمانه، سرّی و به کلی سرّی » می باشد که درمورد تعریف هریک از این الفاظ، گفته هایی وجود دارد. در حوزه روایات و اخباری که از امامان معصوم علیهم السلام به ما رسیده، نیز شبیه این طبقه بندی به چشم می خورد. مثلا جابر بن یزید جعفی، شخصیست که چیزی بالغ بر هفتاد هزار مطلب از امام معصوم شنیده اما اجازه نقل حتی یکی از آنها را نداشته است. دلیل این محرمانه بودن را باید در بررسی محتوایی روایات جست و جو کرد. برخی معتقدند تنها دلیل مخفی سازی مطالب، عمق اعتقادی آنهاست در حالی که شاید پاره ای از آن امور، بیان سیاست های مخفی و حق ستیزانه دولت های وقت بوده اند و برملا کردن آنها جان راوی را در معرض خطر قرار می داده است ( چنانکه در مورد معلی بن خنیس سراغ داریم ). شاید صحیح ترین مشی در تبیین محتوای روایات طبقه بندی شده، این باشد که محتوای آنان را به خود ائمه علیهم السلام ارجاع دهیم. آنچه در این مختصر به آن خواهم پرداخت، طرح طبقه بندی یک دسته از روایات غیر کشف مکتب تشیع است.

          نزدیک به یکصد و پنجاه روایت مختلف در کتاب شریف بحارالأنوار نقل شده ( از منابع متعدد ) که همگی با این مضمون یا چیزی شبیه آن شروع می شوند: « إنّ حدیثنا صعب مستصعب ... » یا « إنّ أمرنا صعب مستصعب ... » و معصوم علیه السلام توضیحات بیشتری را در ادامه آن عبارت، فرموده اند. در بین این دسته از احادیث غیر کشف، سه گروه یا طبقه قابل تفکیک هستند:

ـ گروه اول: اطلاعاتی هستند که در ادبیات امامان معصوم علیهم السلام، « محرمانه » معرفی شده اند. به عبارت دیگر، حاملان وحی علیهم السلام این دسته از دانش ها یا امور را از برخی پنهان ساخته اند. نزدیک ترین توجیهی که می توان ارائه داد، آن است که مصالح شخصی افراد و سطح درک ایشان در بیان این علوم لحاظ شده است. همچنین شایان ذکر است که اساسا طبقه بندی آگاهی ها، امری نسبی است یعنی گاهی مطلبی برای شخصی « کشف » تلقی می شود حال آنکه همان دانش برای دیگری عنوان « محرمانه » دارد.

ـ گروه دوم: نام این گروه را « خیلی محرمانه » می گذارم. این دسته از اخبار و احادیث، آنهایی هستند که امام معصوم علیه السلام می فرماید: « إنّ حدیثنا صعب مستصعب؛ لا یحتمله إلا ملک مقرّب أو نبیّ مرسل أو عبد مؤمن إمتحن الله قلبه للإیمان ». کسانی که اجازه دسترسی به این دسته از اخبار طبقه بندی شده را دارند، فرشتگان مقرّب یا انبیای مرسل و یا بندگان مؤمنی هستند که خداوند متعال، قلب ایشان را برای ایمان آزموده باشد. پس فرشتگان غیر مقرب یا انبیای غیر مرسل و یا مؤمنان ناآزموده را به این حریم راهی نیست. دسترسی بدون اجازه به این مطالب از ناحیه امام علیه السلام ممنوع شمرده شده است.

ـ گروه سوم: این گروه از اطلاعات را « سرّی » نام نهاده ام. در این دسته، معصوم علیه السلام می فرمایند: « إنّ حدیثنا صعب مستصعب؛ لا یحتمله ملک مقرّب و لا نبیّ مرسل و لا مؤمن إمتحن الله قلبه للإیمان. قال الراوی: فمن یحتمله؟ قال علیه السلام: من شئنا ». مخاطبان این شاخه از علوم، کسانی هستند که مورد عنایت خاص ائمه علیهم السلام واقع شده اند و شاید بدین ترتیب بتوان معنی حدیث شریف « علماء أمتی أفضل من أنبیاء بنی إسرائیل » را دریافت. سخن گفتن در مورد کیفیت دانش و ویژگی های شخصی این دسته از افراد، جز بیان احتمالات چیزی نخواهد بود. تنها می توان گفت که این اشخاص، بندگان برگزیده ای هستند که از ایشان به « ابدال » یا عبارات مشابه، تعبیر شده است.

ـ گروه چهارم: این شاخه از اطلاعات، همان آگاهی های « به کلی سرّی » هستند. معصوم علیه السلام می فرمایند: « إنّ حدیثنا صعب مستصعب؛ لا یحتمله ملک مقرّب و لا نبیّ مرسل و لا مؤمن إمتحن الله قلبه للإیمان. قال الراوی: فمن یحتمله؟ قال علیه السلام: نحن نحتمله ». تکلیف این دسته از اطلاعات روشن تر از بقیه است. اینها همان دانش ها و دریافت هایی هستند که خاص صاحبان مقام عصمت بوده و در پاره ای از روایات از آنها به « همراهی و تایید روح القدس » تعبیر شده است. تخصیص این گروه از اطلاعات به خود امامان معصوم علیهم السلام، حکایت از آن دارد که نه تنها دیگران را به آن حریم راهی نیست، بلکه شرافت آن علوم یا امور، اجلّ از آن است که مظروفی جز قلب شخص امام علیه السلام داشته باشد.

نتیجه:

الف ) امامان معصوم علیهم السلام در بیان مسایل گوناگون، ملاحظات متعددی داشته اند که برخی از آنها عبارتند از: شرایط زمانی و مکانی، سطح درک پرسش کننده، حضور یا عدم حضور هر شخص غریبه، اقتضای تقیه یا غیره.

ب ) ما نه تنها به عنوان مخاطبین کلام معصومین علیهم السلام موظف به رعایت همین اسلوب هستیم ( به حکم عبارت « کلّموا الناس علی قدر عقولهم » ) بلکه باید بدانیم که عدم پیروی از این روش، مصداق بارز « إذاعه » یا افشاگری علوم طبقه بندی شده امامان معصوم علیهم السلام می باشد.

ج ) نکته قابل توجه معلمین و مربیان علوم دینی آن است که به جای تقویت روحیه کنجکاوی در مسایل بغرنج و طبقه بندی شده دینی، بکوشند تا اصل بندگی و تعبد را در ذهن و وجود مخاطبینشان ملکه سازند. چه بسیارند دانش آموختگانی که در بسیاری از اسرار و علوم محرمانه اهل بیت علیهم السلام غور کرده اند اما فاقد تدین و کفایت برای رعایت اصول اولیه دینداری هستند.  

  
نویسنده : محسن فرهمند آزاد ; ساعت ۱:۳۸ ‎ب.ظ روز پنجشنبه ۱۸ آبان ۱۳۸٥
تگ ها :